Kirkut w Lutowiskach

KIRKUT W LUTOWISKACH

Jest w okolicy miejsce o którym prawie wszyscy słyszeli, ale które niewiele osób miało okazję odwiedzić - kirkut w Lutowiskach. W pewien upalny dzień pod koniec lata przyszło mi do głowy, żę może warto się tam wybrać.

Cmentarz położony jest na wzgórzu na wprost dolnego przystanku. Sterczące ze zbocza kamienne płyty widoczne są z wielu punktów wsi. Jest to jednak tylko mała cząstka cmentarza. Większość nagrobków znajduje się wśród drzew leżącego powyżej lasku oraz na niewidocznej z Lutowisk części wzgórza. Płyty na zboczu to w większości miejsca pochówku kobiet. Pomiędzy drzewami i powyżej nich znajdują się groby mężczyzn, wśród których udało mi się znaleźć kilka nagrobków kapłanów i rabinów.

Być może ktoś z Was również wybierze się, aby obejrzeć to miejsce, leżące przecież w zasięgu niemalże codziennych wędrówek po zakupy. Jest to więc okazja, by powiedzieć coś więcej o cmentarzach żydowskich i niezwykle bogatej symbolice ich nagrobków.

W Lutowiskach przeważa kilka najpopularniejszych motywów żydowskiej sztuki sepulkarnej, ale uważny obserwator z pewnością znajdzie kilka grobów o mniej częstych symbolach.

Początkowo miejsce pochowania zwłok oznaczali Hebrajczycy tylko bielonym kamieniem. Z niego rozwinął się najstarszy z trzech rodzajów nagrobków żydowskich - stella nagrobna "macewa" /hebr. kamień, nagrobek/. Od II wieku p.n.e, na wzór helleński zaczęto umieszczać na niej imię zmarłego i opis jego zasług, bądź stosowny cytat z Biblii. Kamień ustawiony był pionowo, zakończony najpierw łukowato, potem także trójkątnie i prostokątnie. Na cmentarzu w Lutowiskach znajdują się wyłącznie nagrobki tego typu.

Inne /tych w Lutowiskach nie znajdziecie/ to sarkofag - helleńskiego pochodzenia, znacznie częściej występujący u Żydów sefar-dyjskich oraz "ohel" /hebr. namiot/. Jest to rodzaj mauzoleum budynek murowany, a czasem i drewniany, zawierający jedną lub kilka tablic nagrobnych. Za jego pierwowzór uważana jest jaskinia kupiona przez Abrahama na grób dla małżonki Sary /jest to nota bene najstarszy znany pochówek żydowski/. Ohele stawiano wybitnym mędrcom - cadykom, rabinom.

Biblia zakazuje przedstawiania postaci ludzkiej, stąd na tradycyjnych nagrobkach brakuje ich, choć istnieje kilka wyjątków. Czasem osiągano kompromis przedstawiając postać tyłem, lub z zakrytą twarzą. Częściej jednak jako namiastkę stosowano, wizerunek dłoni, np. wrzucającej monetę do puszki lub trzymającej księgę.

Groby Żydów sefardyjskich są znacznie mniej tradycyjne, płaskorzeźby przedstawiają postacie, łamany też jest często zwyczaj chowania małżonków w oddzielnych grobach w różnych częściach cmentarza.

Na większości cmentarzy nie wyznaczono alejek, nagrobki stawiano dla oszczędności miejsca ciasno obok siebie. Modlitwy za zmarłych odmawiano w domach i w bożnicach. Cmentarze odwiedzano raz w roku.


Symbole nagrobne podzielić można na kilka grup. Pierwszą z nich stanowią symbole religijne, w ścisłym tego słowa znaczeniu.

- Dłonie rozwarte w geście, błogosławieństwa - umieszczane na grobach kapłanów, potomków arcykapłana Arone. W Świątyni Jerozolimskiej byli oni wykonawcami kultu. Podczas niektórych modlitw w synagodze wznoszą dłonie, aby pobłogosławić zebranych. Na cmentarzu w Lutowiskach znalazłam trzy nagrobki kapłańskie.

- Misa i dzban - wyrzezbiona na grobach lewitów, potomków rodu Lewiego, który wraz z kapłanami pełnił służbę w Świątyni. Do nich należało obmywanie rąk kapłanom przed błogosławieństwem. Do lewitów mogą też odnosić się, rzadko występujące na nagrobkach, instrumenty muzyczne.

- Księgi i szafy z księgami /także ręka z jadem do czytania rodołów/ - umieszczane na grobach rabinów, uczonych czytających Torę w synagodze.

- Dłoń trzymająca gęsie pióro - może oznaczać, podobnie jak księgi, sofera - kopistę świętych tekstów umieszczanych na drzwiach /mezuza/.

- Lancet rytualny - oznacza, że zmarły był mohelem, tzn. dokonywał: rytualnego obrzezania chłopców.

- Róg - zmarły pełnił funkcję trębacza noworocznego. Róg jest też symbolem o ogólnym znaczeniu - oznacza zwiastowanie czasów Mesjasza.

- Puszka ofiarna /lub dłoń wrzucająca monetę do puszki/ - oznacza wysoko cenioną w judaiźmie dobroczynność. Może podkreślać hojność zmarłego lub fakt, że był skarbnikiem gminy.

- Korona - bardzo częsty, wieloznaczny motyw. Na cmentarzu w Lutowiskach występuje na wielu położonych obok siebie grobach. Symbolizuje Torę - uczoność, pobożność, a także wierność małżeńską lub głowę rodziny.

- Menora /świecznik siedmioramienny/, przedmiot rytualny, od starożytności symbol judaizmu. Obecna zazwyczaj w kombinacji z innymi symbolami.

- Świeczniki pojedyncze oraz 3-,5-,9 ramienne rzeźbione były zwłaszcza na grobach kobiet, których głównym obowiązkiem religijnym było zapalanie świec szabasowych. Czasem świece są przełamane, co ma symbolizować przerwane życie.

- Gwiazda Dawida - starożytny znak dekoracyjny, od XIX w. symbol judaizmu.


Drugą grupę symboli stanowić będą zwierzęta. Mogą mieć one związek z imieniem zmarłego, jego nazwiskiem, bądź posiadać szersze, narodowe lub religijne znaczenie.

- Lew - jest znakiem pokolenia Judy. Rzeźby lwów zdobiły Świątynię i tron Salomona, od starożytności obecne były w sztuce żydowskiej. Lew to uosobienie siły i potęgi. Na nagrobkach występuje często obok złamanego drzewa lub razem z księgami. Może ilustrować imię zmarłego Jehuda, a także Lejb /jid./ i Arie /hebr./

- Jeleń - odpowiada imionom Hersz /jid./, Cwi /hebr,/ i Naffali, /Występuje na wielu nagrobkach w Lutowiskach/

- Niedźwiedź - imiona Ber /jid./ i Dow /hebr./

- Wilk - Wolt /jid,/ i Zeew /hebr./

- Owca - symbolizuje imię Rachel, trzoda owiec to metafora żalu za zmarłym. Może też mieć związek z imieniem Mojżesz /Mojżesz był pasterzem/. Owce mogą też występować przy studni symbolizującej spotkanie Racheli z Jakubem i Rebeki z Elea-zarem.

- Ptaki są bardzo popularnym symbolem na macewach, zwłaszcza kobiet / ptaki i złamane świece to główne motywy na grobach kobiet w Lutowiskach/. W kabalistyce ptaki są alegorią duszy. Dusze sprawiedliwych w postaci ptaków siądą na tronie Pana. Ptak może taż oznaczać imię zmarłej: Pajgel /jid./ i Cypora /hebr./.

- Gołąb - oznacza pokój i zgodę, a także miłość małżeńską. Imiona : Taube /jid./ i Jona /hebr./.


Oprócz tych najpopularniejszych motywów zwierzęcych występują też czasami pelikany, bociany, motyle, żaby, delfiny i wiele innych. W symbolice nagrobków żydowskich znaleźć można taż stwory fantastyczne.

- Lewiatan - mityczny - potwór, morski. Zwinięty na kształt węża połykającego własny ogon. Jest symbolem czasów mesjańskich i wieczności.


Wśród elementów roślinnych najczęstsza jest winorośl, symbol ludu Izraela. Na nagrobku oznaczać może owocną pracę i bogactwo duchowe. Rzeźbiono ją na grobach myślicieli, filozofów.

Czasem trudno jest rozstrzygnąć, które za znaków coś symbolizują, a które są jedynie motywami dekoracyjnymi przejętymi ze sztuki europejskiej. Wraz z bardziej liberalnym stosunkiem do wzorów nieżydowskich, pojawiają się też na nagrobkach atrybuty zawodu : paleta, skrzypce, wąż Eskulapa. Elementy typowe dla judaizmu krzyżuje się z notywomi z uniwersalnej sztuki sepkularnej złamane świece, złamane drzewo, martwy ptak, rozbity okręt, klepsydra.

Ariadna Henclewska



Musisz być zalogowany by dodać komentarz.

Stowarzyszenie Klub Otrycki © 2011